Vîrusa koronayê li ku derê û çawa dikişe me?

Di şewba Kovîd-19ê da zêdebûna çûyîn û hatinê û bêbaldarî, rîska jihevhildanê zêde kir.

Vîrusa koronayê li ku derê û çawa dikişe me?

Vîrus cara ewil di Berfanbara 2019an da li Wuhana bajarê Çînê hat dîtin û di 13ê Rêbendana 2020î da hat pênasekirin û di demeke kin da li dinyayê bela bû, paşê mutasyon derbas kir û hê jî jiyanê tehdîd dike.

Îngilistan di serî da vîrusên mutant ên Brezîlya, Afrîkaya Başûr û herî dawî ya Kalîforniyayê zûtirî bela dibe û meriv ji hev hildide.

- Kesên ku semptomên wan çênabin jî vîrusê bela dikin

Kesên ku semptomên wan çênabin jî vîrusê bela dikin û ji ber wan jimara pêketiyan zêde dibe. Ji bo ku meriv rîska jihevhildanê ya Kovîd-19ê kêm bike, divê digel kesên ku semptomên wan çêdibin, kesên semptomên wan çênabin jî guh bidin tevdîran.

Ji ber ku vîrus di demek kin da bela dibe û dikişe gelek kesan, maske, mesafeya xweparastinê û paqijiya destan di serî da, divê meriv baş guh bide tevdîrên parastinê.

Dema ku meriv dikuxe, dibihênije û diaxive ji devê meriv çilkên avê dipekin. Heke vîrus di meriv da hebe û ev çilk bipekin kesekî din, an jî çilkên bivîrus bipekin der û dorê û destên kesên bê vîrus bi wan çilkan bikeve û paşê destê xwe bidin dev, poz û çavên xwe, vîrus dikişe wan jî. Ji ber vê yekê divê meriv ji cihên qerebalix dûr bikeve.

Li gelek welatan bi normalîzebûnê ra jimara pêketiyan cardin zêde bû û ev jî nîşan dide ku divê tevdîr werin zêdekirin û meriv berpirsiyariya xwe zanibe û wiha hereket bike.

Li Tirkiyeyê di 1ê adara 2021ê da piştî Civîna Kabîneyê Serokomar Recep Tayyîp Erdogan daxuyand û ji 2yê adarê pê va pêvajoya normalîzebûna bikontrol dest pê kir. 20 roj ser vê normalîzebûnê ra derbas bû û ji ber ku çûyîn û hatin zêde bû, jimara pêketiyan cardin derket ser 20 hezarî. 

Ji bo ku jimara pêketiyan werin kontrolkirin, pispor bang dikin ku her kes di nav berpirsiyariyekê da hereket bike û guh bide tevdîrên ku hatine kifşkirin. 

Ji bo ku meriv vîrusê ji hev hilnede divê meriv guh bide van tevdîran:

- Çi qas ji destê meriv tê, divê meriv rêwîtiyê neke û neçe derveyî bajêr û welêt. Heke meriv ji bo derketina derveyî welêt mecbûr bimîne jî divê meriv di rêwîtiyê da maskeya xwe ji ber dev û pozê xwe dernexe.

- Piştî rêwîtiyê heke di nav 14 rojan da semptomê bêhnhildanê çêbibin, divê meriv maskeya xwe bide ber dev û pozê xwe û biçe saziyeke tenduristiyê ya herî nêzîk û derbarê rêwîtiya xwe da doxtor agahdar bike.

- Divê meriv nava rojê seba paqijiya destan timî baldar be. Piştî ku meriv destê xwe da cihekê, divê meriv teqez destê xwe bi sabûnê 20 çirkan mizde û bişû, heke av û sabûn tunebe jî divê meriv antîseptîka destan a ku alkol tê da heye, li destê xwe bide.

- Berî destşûştinê divê meriv destê xwe nede dev, poz û çavên xwe.

- Divê mirov ji kesên nexweş dûr bisekine. Heger temas çêbe jî divê 1-1,5 metre mesafe hebe û ji 15 deqîqeyî zêdetir divê mirov li eynî ciyî nemîne. Heger cih, cihekî girtî be, divê pencereyek vekirî bimîne da ku hewaya paqij bikeve hundir.

- Nexasim piştî temasa bi nexweşan û her wiha bi dewrûbera wan ra divê mirov ser hev destê xwe paqij bike.

- Ji xeynî rewşên bilez, divê mirov neçe dezgehên tenduristiyê û heger mirov biçe jî divê mirov xwe ji nexweşên din dûr bigire.

- Heger pêketin çêbe jî divê mirov hemû dermanên ku doktor dide vexwe.

- Yên di karantîna û îzolasyonê da divê pabendî rêgezan bin û ji mirovên din dûr bisekinin. Divê ev kes heya dawiya pêvajoyê, mêvanan hilnedin malên xwe.

- Di dema kuxîn û bênijînê da divê mirov destmaleke kaxiz bide ber dev û pozê xwe û wê destmalê bi tenê ji bo carekê biemilîne. Destmal tunebe jî divê mirov hundirê enîşka xwe bide ber dev û pozê xwe.

- Divê mirov ji qelebalixiyan dûr bisekine, heger çûyîn mecbûrî be jî divê mirov dev û pozê xwe bigire û maskeya tibî biemilîne.

- Divê mirov goştê heywanan ê nepehtî û nekelandî nexwe.

- Alavên wekî têlefona mobîl, tablet û komputer berî emilandinê divê bi dezenfektana guncan bên paqijkirin.

- Ciyên qelebalix divê baş bê hewadarkirin, divê klîma neyê emilandin. Hewadarkirin divê bi rêya xwezayî bê kirin.

- Li ciyên giştî yên wekî xwaringeh û pirtûkxaneyê heya ji destê mirov tê divê mirov hindik lê bimîne.

- Li dibistanan divê dê û bav nekevin hewşa dibistanê da ku qelebalixî çênebe.

- Her xwendekar divê li ser maseya xwe rûnê. Piştî dibistanê divê xwendekar kincên xwe biguherînin û kincên wan divê li derva bên hewadarkirin.

- Heta ji destê mirov tê divê mirov ji ciyên qelebalix ên wekî dawet, nîşan û cinazeyê dûr bisekine.

- Di wesayîtên veguhestina giştî da divê mirov baldar be ku teqez çend camên wesayîtê vekirî bin da ku hewayê hilde û her wiha teqez divê maske li ber devê mirov be. Heta ji mirov tê divê mirov xwe bi aparatên xwepêgirtinê yên wesayîtên giştî negire.

- Her wiha divê mirov ji ziyaretên malan jî dûr bisekine."

AA

Divê hûn ji bo şîroveyan bibin endam.

Ger hûn endam nebin niha bibin endam an jî têkeve malperê.

NÛÇEYA DI RÊZÊ DE